R.M. Westerink; November 2026
Elke Nederlandse zeventienjarige krijgt een brief over de
dienstplicht. Die plicht bestaat nog op papier, al is sinds 1997 niemand meer
opgeroepen. Sinds september 2025 zit er bovendien een verzoek bij om een online
vragenlijst van Defensie in te vullen.
Voor veel jongeren is dat de eerste keer dat de overheid hun
iets vraagt. Het is een vreemd stil moment: geen ceremonie, geen gesprek, geen
idee wat de samenleving van hen vraagt, of wat zij ervoor terugkrijgen.
Dat moment verdient meer. En een oud Nederlands woord kan
helpen om het te vullen: poorter.
Waarom nu
Onze tijd geeft voldoende aanleiding om verbondenheid,
saamhorigheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid doelbewuster te
stimuleren. Er is weer oorlog in Europa. Het vertrouwen in instituties is
broos. Veel mensen leven naast elkaar zonder elkaar echt te ontmoeten.
Dat vraagt om een manier van insluiten die voor iedereen
geldt. Niet een programma voor probleemgevallen, maar een uitnodiging aan elke
jongere om er volwaardig bij te horen. Jongeren hebben daarbij voorrang, omdat
het gevoel ergens bij te horen vroeg wordt gevormd.
Wie iedereen uitnodigt, bereikt ook degenen die het hardst een
plek nodig hebben. Te veel jongens raken de aansluiting kwijt op school, op het
werk of in hun buurt. Een deel van hen komt in beeld bij criminele netwerken,
die via sociale media jongeren werven voor drugshandel of online fraude.
Wat deze jongens missen is zelden talent. Het is een plek waar
ze nodig zijn, een gezamenlijk doel en iemand die ziet dat ze er zijn.
Criminelen bieden dat maar al te graag. De samenleving moet het beter bieden.
Inzet voor een groter belang
Gezamenlijke inzet voor een groter belang is een van de oudste
manieren om je nodig te voelen. Wie samen iets zwaars heeft gedragen, blijft
naar elkaar omkijken. Die inzet kan veel vormen hebben: vrijwilligerswerk in de
buurt, mantelzorg, een rol bij de brandweer of in de sport, en ook een
diensttijd.
Voor die laatste vorm zijn de bouwstenen er al:
- Maatschappelijke diensttijd. Meer dan 100.000 jongeren deden al mee. Het programma rust op
drie pijlers: iets doen voor een ander, ontmoeten buiten je eigen kring en
talent ontwikkelen.
- Militaire diensttijd. Defensie biedt een vrijwillig dienjaar. In 2025 stroomden 1.097
jongeren in; voor 2026 is het voornemen 1.500.
Wat ontbreekt, is niet de gelegenheid maar de erkenning. Wie
zich inzet, krijgt hooguit een certificaat. De overheid merkt het nauwelijks
op, de eigen omgeving nog minder. Ondertussen staat de financiering van de
maatschappelijke diensttijd politiek onder druk. Wie wil dat meer jongeren zich
inzetten, moet die inzet zichtbaar maken.
Een eigentijds poorterschap
In middeleeuwse Nederlandse steden was een poorter een
volwaardig stadsburger: letterlijk iemand van binnen de poort. Poorters hadden
rechten, zoals de vrijheid om handel te drijven en de bescherming van de stad.
Ze hadden ook plichten: de wallen helpen bewaken, de vrede bewaren, hun deel
bijdragen. Poorter kon je worden, en je kon het ook weer verliezen.
De kern van het poorterschap was niet een bepaalde taak, maar
een verbintenis: ik hoor bij deze stad, en ik sta ervoor in. Dat idee verdient
een eigentijdse vorm:
- Toetreding.
Op zijn of haar achttiende verjaardag ontvangt elke jongere een
persoonlijke uitnodiging om poorter te worden. Wie die aanneemt, wordt
geïnstalleerd in een openbare plechtigheid in het stadhuis, met familie en
buren erbij.
- Het poortersprotocol. Bij de installatie wordt het commitment vastgelegd: een belofte
en een korte beschrijving van rechten en verantwoordelijkheden. Hoe iemand
dat commitment invult, verschilt per persoon. Het kan via een diensttijd,
militair of maatschappelijk, maar ook via structureel vrijwilligerswerk,
zorg voor anderen of een rol in de eigen buurt.
- Ontwikkeling. Poorter zijn is geen eenmalig moment. Poorters kunnen
doorgroeien: mentor worden voor nieuwe poorters, een leidende rol op zich
nemen, of worden ingezet in tijden van crisis.
- Bijzondere erkenning. De overheid en de stad maken de bijdrage zichtbaar: met een
titel, met ceremonies op betekenisvolle momenten, en met praktische
voordelen. [Concretiseren welke, bijv. voorrang bij opleidingen of korting
op studieschuld.]
- Consequenties. Een belofte betekent pas iets als het breken ervan gevolgen
heeft. Wie de verantwoordelijkheden uit het protocol ernstig schendt, kan
de titel en de bijbehorende voordelen verliezen, maar nooit zijn of haar
grondrechten.
Dat laatste is essentieel. Het poorterschap komt bovenop
het gewone staatsburgerschap en vervangt het nooit.
Niet nieuw, wel anders
Het idee om burgerschap een moment en een gezicht te geven, is
niet nieuw. Rond 2014 werd een burgereed voor alle Nederlanders van 18 jaar
uitgewerkt, met een verplichte ceremonie en een boete voor wie wegbleef. Het
kabinet-Balkenende IV wilde een Handvest Verantwoordelijk Burgerschap, maar dat
verdween na veel discussie uit beeld. En in Groot-Brittannië werd de National
Citizen Service, ooit gepresenteerd als een niet-militaire dienstplicht, in
2025 gesloten omdat het programma te duur was en te weinig jongeren bereikte.
Het poorterschap leert van die lessen. Het is geen
verplichting maar een uitnodiging. Het is geen duur nieuw programma, maar
erkenning van inzet die vaak al bestaat. En het is geen tweederangs
burgerschap, maar iets wat bovenop het gewone burgerschap komt.
Bovendien bestaat er al een voorbeeld dichtbij. Nieuwe
Nederlanders leggen bij hun naturalisatie een verklaring van verbondenheid af,
in een plechtige ceremonie. Wie hier geboren is, krijgt zo'n moment nooit. Ook
dat is een reden om het poorterschap voor iedereen open te stellen. Enkele
gemeenten, zoals Edam-Volendam en Hoorn, ontvangen hun achttienjarigen al op
het stadhuis. Het begin is er dus al.
Terechte bezwaren
Dit idee roept tegenspraak op, en dat hoort ook.
- "Burgerschap hoef je niet te
verdienen." Mee eens. Daarom gaat dit
niet over burgerschap zelf, maar over erkenning voor wat mensen er
vrijwillig aan toevoegen.
- "Dan worden vooral de jongeren
beloond die het al goed doen." Dat
risico is reëel. Daarom moet het ontwerp juist andersom werken:
persoonlijke benadering van jongeren die zich uit zichzelf nooit zouden
melden, en vormen van inzet die passen bij mbo'ers en werkende jongeren,
niet alleen bij studenten.
- "Waarom extra aandacht voor
jongens?" Iedereen wordt uitgenodigd.
Maar een aanpak die juist de groep mist die het snelst afglijdt, schiet
zijn belangrijkste doel voorbij.
- "Zo bepaalt de overheid hoe mensen
moeten leven." De overheid vraagt nu al
iets van zeventienjarigen. De vraag is of ze dat zwijgend doet, of met een
aanbod en een uitgestoken hand.
- "Waarom voeren we de dienstplicht
niet gewoon weer in?" Het kabinet
verkent een opkomstplicht naar Zweeds model. Het poorterschap kiest een
andere route: uitnodiging en erkenning in plaats van straf bij weigering.
Binnen de poort
Als iedereen een goede poorter was, zag onze stad er anders
uit. Buren zouden elkaar kennen. Jongens die nu afdwalen naar de snelle euro
van de drugshandel of de online fraude, zouden een plek hebben waar ze verwacht
worden. En inzet voor het algemeen belang zou gezien en gewaardeerd worden, in
plaats van stilzwijgend verondersteld.
Daarvoor hoeven we niet te wachten op een betere generatie. De
poorters zijn er al. Velen van hen zijn alleen nog nooit gevraagd.
Onze stad heeft dringend poorters nodig. Laten we ze vinden,
installeren en begeleiden, te beginnen op hun achttiende verjaardag.
Bronnen
- Rijksoverheid: Meer defensiepersoneel (brief en
vragenlijst voor 17-jarigen sinds september 2025)
- Rijksoverheid: Defensiepersoneel (opkomstplicht
opgeschort sinds 1997)
- NOS:
Maatschappelijke diensttijd (deelnemers, drie pijlers, financiering)
- Kamerstuk: dienjaarmilitairen (instroom 2025 en
voornemen 2026)
- Motie Dobbe en Van Baarle (opkomstplicht naar Zweeds
model)
- Modelvoorstel burgereed (2013–2014) (eed en ceremonie
voor alle 18-jarigen)
- Beleidsdoorlichting Burgerparticipatie 2012 (Handvest
Verantwoordelijk Burgerschap)
- Civil Society: sluiting National Citizen Service
- Youth
& Policy: Where Next for Youth Work? (kritiek op kosten en bereik
NCS)
- Binnenlands Bestuur: welkom voor 18-jarigen in
Edam-Volendam
- Gemeente Hoorn nodigt 18-jarigen uit
@2x.png)
No comments:
Post a Comment