Tuesday, November 17, 2026

Als iedereen een goede poorter was

 



R.M. Westerink; November 2026 


 

Elke Nederlandse zeventienjarige krijgt een brief over de dienstplicht. Die plicht bestaat nog op papier, al is sinds 1997 niemand meer opgeroepen. Sinds september 2025 zit er bovendien een verzoek bij om een online vragenlijst van Defensie in te vullen.

Voor veel jongeren is dat de eerste keer dat de overheid hun iets vraagt. Het is een vreemd stil moment: geen ceremonie, geen gesprek, geen idee wat de samenleving van hen vraagt, of wat zij ervoor terugkrijgen.

Dat moment verdient meer. En een oud Nederlands woord kan helpen om het te vullen: poorter.

Waarom nu

Onze tijd geeft voldoende aanleiding om verbondenheid, saamhorigheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid doelbewuster te stimuleren. Er is weer oorlog in Europa. Het vertrouwen in instituties is broos. Veel mensen leven naast elkaar zonder elkaar echt te ontmoeten.

Dat vraagt om een manier van insluiten die voor iedereen geldt. Niet een programma voor probleemgevallen, maar een uitnodiging aan elke jongere om er volwaardig bij te horen. Jongeren hebben daarbij voorrang, omdat het gevoel ergens bij te horen vroeg wordt gevormd.

Wie iedereen uitnodigt, bereikt ook degenen die het hardst een plek nodig hebben. Te veel jongens raken de aansluiting kwijt op school, op het werk of in hun buurt. Een deel van hen komt in beeld bij criminele netwerken, die via sociale media jongeren werven voor drugshandel of online fraude.

Wat deze jongens missen is zelden talent. Het is een plek waar ze nodig zijn, een gezamenlijk doel en iemand die ziet dat ze er zijn. Criminelen bieden dat maar al te graag. De samenleving moet het beter bieden.

Inzet voor een groter belang

Gezamenlijke inzet voor een groter belang is een van de oudste manieren om je nodig te voelen. Wie samen iets zwaars heeft gedragen, blijft naar elkaar omkijken. Die inzet kan veel vormen hebben: vrijwilligerswerk in de buurt, mantelzorg, een rol bij de brandweer of in de sport, en ook een diensttijd.

Voor die laatste vorm zijn de bouwstenen er al:

  • Maatschappelijke diensttijd. Meer dan 100.000 jongeren deden al mee. Het programma rust op drie pijlers: iets doen voor een ander, ontmoeten buiten je eigen kring en talent ontwikkelen.
  • Militaire diensttijd. Defensie biedt een vrijwillig dienjaar. In 2025 stroomden 1.097 jongeren in; voor 2026 is het voornemen 1.500.

Wat ontbreekt, is niet de gelegenheid maar de erkenning. Wie zich inzet, krijgt hooguit een certificaat. De overheid merkt het nauwelijks op, de eigen omgeving nog minder. Ondertussen staat de financiering van de maatschappelijke diensttijd politiek onder druk. Wie wil dat meer jongeren zich inzetten, moet die inzet zichtbaar maken.

Een eigentijds poorterschap

In middeleeuwse Nederlandse steden was een poorter een volwaardig stadsburger: letterlijk iemand van binnen de poort. Poorters hadden rechten, zoals de vrijheid om handel te drijven en de bescherming van de stad. Ze hadden ook plichten: de wallen helpen bewaken, de vrede bewaren, hun deel bijdragen. Poorter kon je worden, en je kon het ook weer verliezen.

De kern van het poorterschap was niet een bepaalde taak, maar een verbintenis: ik hoor bij deze stad, en ik sta ervoor in. Dat idee verdient een eigentijdse vorm:

  1. Toetreding. Op zijn of haar achttiende verjaardag ontvangt elke jongere een persoonlijke uitnodiging om poorter te worden. Wie die aanneemt, wordt geïnstalleerd in een openbare plechtigheid in het stadhuis, met familie en buren erbij.
  2. Het poortersprotocol. Bij de installatie wordt het commitment vastgelegd: een belofte en een korte beschrijving van rechten en verantwoordelijkheden. Hoe iemand dat commitment invult, verschilt per persoon. Het kan via een diensttijd, militair of maatschappelijk, maar ook via structureel vrijwilligerswerk, zorg voor anderen of een rol in de eigen buurt.
  3. Ontwikkeling. Poorter zijn is geen eenmalig moment. Poorters kunnen doorgroeien: mentor worden voor nieuwe poorters, een leidende rol op zich nemen, of worden ingezet in tijden van crisis.
  4. Bijzondere erkenning. De overheid en de stad maken de bijdrage zichtbaar: met een titel, met ceremonies op betekenisvolle momenten, en met praktische voordelen. [Concretiseren welke, bijv. voorrang bij opleidingen of korting op studieschuld.]
  5. Consequenties. Een belofte betekent pas iets als het breken ervan gevolgen heeft. Wie de verantwoordelijkheden uit het protocol ernstig schendt, kan de titel en de bijbehorende voordelen verliezen, maar nooit zijn of haar grondrechten.

Dat laatste is essentieel. Het poorterschap komt bovenop het gewone staatsburgerschap en vervangt het nooit.

Niet nieuw, wel anders

Het idee om burgerschap een moment en een gezicht te geven, is niet nieuw. Rond 2014 werd een burgereed voor alle Nederlanders van 18 jaar uitgewerkt, met een verplichte ceremonie en een boete voor wie wegbleef. Het kabinet-Balkenende IV wilde een Handvest Verantwoordelijk Burgerschap, maar dat verdween na veel discussie uit beeld. En in Groot-Brittannië werd de National Citizen Service, ooit gepresenteerd als een niet-militaire dienstplicht, in 2025 gesloten omdat het programma te duur was en te weinig jongeren bereikte.

Het poorterschap leert van die lessen. Het is geen verplichting maar een uitnodiging. Het is geen duur nieuw programma, maar erkenning van inzet die vaak al bestaat. En het is geen tweederangs burgerschap, maar iets wat bovenop het gewone burgerschap komt.

Bovendien bestaat er al een voorbeeld dichtbij. Nieuwe Nederlanders leggen bij hun naturalisatie een verklaring van verbondenheid af, in een plechtige ceremonie. Wie hier geboren is, krijgt zo'n moment nooit. Ook dat is een reden om het poorterschap voor iedereen open te stellen. Enkele gemeenten, zoals Edam-Volendam en Hoorn, ontvangen hun achttienjarigen al op het stadhuis. Het begin is er dus al.

Terechte bezwaren

Dit idee roept tegenspraak op, en dat hoort ook.

  • "Burgerschap hoef je niet te verdienen." Mee eens. Daarom gaat dit niet over burgerschap zelf, maar over erkenning voor wat mensen er vrijwillig aan toevoegen.
  • "Dan worden vooral de jongeren beloond die het al goed doen." Dat risico is reëel. Daarom moet het ontwerp juist andersom werken: persoonlijke benadering van jongeren die zich uit zichzelf nooit zouden melden, en vormen van inzet die passen bij mbo'ers en werkende jongeren, niet alleen bij studenten.
  • "Waarom extra aandacht voor jongens?" Iedereen wordt uitgenodigd. Maar een aanpak die juist de groep mist die het snelst afglijdt, schiet zijn belangrijkste doel voorbij.
  • "Zo bepaalt de overheid hoe mensen moeten leven." De overheid vraagt nu al iets van zeventienjarigen. De vraag is of ze dat zwijgend doet, of met een aanbod en een uitgestoken hand.
  • "Waarom voeren we de dienstplicht niet gewoon weer in?" Het kabinet verkent een opkomstplicht naar Zweeds model. Het poorterschap kiest een andere route: uitnodiging en erkenning in plaats van straf bij weigering.

Binnen de poort

Als iedereen een goede poorter was, zag onze stad er anders uit. Buren zouden elkaar kennen. Jongens die nu afdwalen naar de snelle euro van de drugshandel of de online fraude, zouden een plek hebben waar ze verwacht worden. En inzet voor het algemeen belang zou gezien en gewaardeerd worden, in plaats van stilzwijgend verondersteld.

Daarvoor hoeven we niet te wachten op een betere generatie. De poorters zijn er al. Velen van hen zijn alleen nog nooit gevraagd.

Onze stad heeft dringend poorters nodig. Laten we ze vinden, installeren en begeleiden, te beginnen op hun achttiende verjaardag.


Bronnen

No comments:

Post a Comment